निष्काम कर्म र मानवताको शाश्वत साधना

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार
बिहानको समय थियो । पूर्वक्षितिजमा सूर्य उदाउँदै थियो । अँध्यारो बिस्तारै पन्छिँदै थियो । चराहरू आकाशमा स्वतन्त्रताका गीत गाइरहेका थिए । प्रकृति मौन थियो । तर मेरो मनमा अनेक प्रश्न उठिरहेका थिए ।

मानिसले यति धेरै प्रगति गरिसक्यो । विज्ञानले आकाश नापेको छ । प्रविधिले संसारलाई जोडेको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानवीय क्षमताको नयाँ सीमा खोलेको छ । शहरहरू अग्लिएका छन् । बजारहरू फैलिएका छन् । मानिसका आकाङ्क्षा बढेका छन् । तर मनभित्रको अँध्यारो किन हटेको छैन ? किन मानिस मानिससँग डराउँछ ? किन सम्बन्धमा अविश्वास छ ? किन समृद्धिको बीचमा पनि असन्तोष छ ? किन ज्ञानको विस्तारसँगै विवेकको सङ्कट देखिन्छ ?

म आफैँसँग प्रश्न गरिरहेको थिएँ । त्यही क्षण मेरो चेतना कुरुक्षेत्रतर्फ मोडियो । मैले अर्जुनलाई सम्झेँ । उनको हातमा गाण्डीव थियो । तर मनमा संशय थियो । अगाडि आफ्नै बन्धुहरू थिए । पछाडि कर्तव्यको आह्वान थियो । उनी द्वन्द्वमा थिए । उनी कमजोर भएका थिएनन् । उनी मानवीय संवेदनाले भरिएका थिए । तर संवेदना र कर्तव्यबीच सन्तुलन गुमाइरहेका थिए ।

के अर्जुन त्यतिबेलाका पात्र मात्र हुन् ? होइनन् । अर्जुन हामीभित्र पनि छन् । हरेक कठिन निर्णयमा छन् । हरेक नैतिक सङ्कटमा छन् । हरेक अन्याय देखेर पनि मौन बस्ने क्षणमा छन् । हरेक स्वार्थ र कर्तव्यबीचको द्वन्द्वमा छन् ।

अनि कृष्ण ?

कृष्ण हाम्रो अन्तरात्मामा जाग्न खोज्ने विवेक हुन् । उनी अन्धकारमा उज्यालो खोज्ने चेतना हुन् । उनी भ्रमबीच सत्य पहिल्याउने दृष्टि हुन् । उनी निष्क्रियतालाई कर्ममा बदल्ने प्रेरणा हुन् । यही अनुभूतिले मेरो मनलाई गहिरो बनायो ।

म अगाडि बढेँ । हावाको स्पर्शले मन केही शान्त भयो । श्रीकृष्णको वाणी सम्झिएँ— “न जायते म्रियते वा कदाचित् ।” आत्मा न जन्मिन्छ । न मर्छ । शरीर परिवर्तनशील छ । अस्तित्वको आध्यात्मिक आधार नित्य मानिएको छ ।

यो विचारले मलाई रोक्यो । हामी केका लागि यति धेरै दौडिरहेका छौँ ? धनका लागि ? पदका लागि ? प्रतिष्ठाका लागि ? अरूभन्दा अगाडि पुग्नका लागि ? हामी जीवनभरि सङ्कलन गर्छौँ । तर अन्ततः सबै कुरा यहीँ छोडेर जान्छौँ ।

घर रहन्छ । नाम रहन्छ । पद रहँदैन । शरीर रहँदैन । स्वामित्वको भ्रम टुट्छ । समयले सबैलाई परिवर्तन गर्छ ।

त्यसैले जीवनको सार सङ्कलनमा मात्र छैन । सदुपयोगमा छ । अधिकारमा मात्र छैन । उत्तरदायित्वमा छ । उपलब्धिमा मात्र छैन । चरित्रमा छ ।

आत्मज्ञानले मानिसलाई संसारबाट भाग्न सिकाउँदैन । संसारलाई सही दृष्टिले हेर्न सिकाउँछ । यसले आशक्तिको सीमा देखाउँछ । अहंकारको कमजोरी चिनाउँछ । जीवनको क्षणभङ्गुरता सम्झाउँछ ।

मलाई लाग्यो, मानिसले आफूलाई चिन्न थालेपछि अरूलाई तुच्छ ठान्न छोड्छ । आफ्नो सीमालाई स्वीकार गर्न थालेपछि विनम्र बन्छ । जीवनको अनित्यता बुझ्न थालेपछि करुणामय बन्छ । यही आत्मबोध विश्वकल्याणको पहिलो पाइला हो ।

मेरो मनमा गीताको अर्को वचन गुञ्जियो—“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।”

कर्म गर । फलप्रतिको आशक्तिले आफूलाई बाँध्न नदेऊ ।

यसको अर्थ परिणामप्रति उदासीन हुनु होइन । यसको अर्थ परिणामको लोभमा कर्तव्यको मर्यादा नतोड्नु हो । कर्मयोग पलायन होइन । यो जिम्मेवार सक्रियता हो । यो श्रमको सम्मान हो । यो इमानदारीको साधना हो ।

म सार्वजनिक प्रशासनमा कार्यरत व्यक्तिका रूपमा यस शिक्षाको अर्थ झन् गहिरो गरी अनुभव गर्छु । कार्यालय पनि एउटा कुरुक्षेत्र हो । त्यहाँ अनेक दबाब हुन्छन् । स्वार्थका प्रस्ताव आउँछन् । प्रशंसाको मोह जाग्छ । पदको आकर्षण देखिन्छ । कहिलेकाहीँ सत्य बोल्न कठिन हुन्छ । न्यायपूर्ण निर्णय गर्न चुनौती आउँछ ।

त्यस्तो बेला के गर्ने ?

आफ्नो विवेकलाई सोध्ने । कानुनलाई आधार बनाउने । जनहितलाई प्राथमिकता दिने । निष्पक्षतालाई कायम राख्ने । यही कर्मयोग हो ।

पद व्यक्तिगत गौरवको सिंहासन होइन । यो सार्वजनिक विश्वासको जिम्मेवारी हो । अधिकार विशेष सुविधा भोग्ने माध्यम होइन । यो जनताको सेवा गर्ने साधन हो । निर्णय निजी सम्बन्धका आधारमा होइन । न्यायका आधारमा हुनुपर्छ ।

मैले सोचेँ, प्रशासकको वास्तविक सफलता उसको कुर्सीको उचाइमा छैन । उसको चरित्रको उचाइमा छ । उसको परिचय पदनाममा मात्र छैन । उसको निर्णयले जनजीवनमा पारेको प्रभावमा छ ।

फलको मोहले मानिसलाई सम्झौतामा पुर्याउँछ । कर्तव्यबोधले उसलाई दृढ बनाउँछ । निष्काम कर्मले यही दृढता दिन्छ । यही नैतिक शासनको आधार हो ।

म हिँडिरहेको थिएँ । तर अब यात्रा बाहिरभन्दा भित्र बढी भइरहेको थियो । मैले आफ्नै मनको प्रकृतिबारे सोच्न थालेँ ।

गीताले मनको पतनको सूक्ष्म शृङ्खला देखाउँछ । विषयको निरन्तर चिन्तनबाट आशक्ति जन्मिन्छ । आशक्तिबाट कामना बढ्छ । कामना पूरा नहुँदा क्रोध उत्पन्न हुन्छ । क्रोधले विवेक ढाक्छ । विवेक हराउँदा मानिस गलत निर्णयतर्फ जान्छ ।

कति गहिरो मनोवैज्ञानिक सत्य !

भ्रष्टाचार एकै दिन जन्मिँदैन । त्यसको बीउ सानो लोभमा हुन्छ । द्वेष अचानक बढ्दैन । त्यसको सुरुवात तुलना र असन्तोषबाट हुन सक्छ । अहंकार एकै क्षणमा विशाल हुँदैन । त्यसलाई प्रशंसा, शक्ति र आत्ममोहले विस्तार गर्छन् ।

मानिस अरूलाई जित्न खोज्छ । तर आफूलाई जित्ने प्रयास गर्दैन । संसारमाथि नियन्त्रण चाहन्छ । तर आफ्नै इच्छामाथि नियन्त्रण गुमाउँछ । अरूको कमजोरी देख्छ । तर आफ्नै कमजोरीबाट भाग्छ ।

मलाई लाग्यो, वास्तविक विजय बाहिरी प्रतिस्पर्धामा मात्र हुँदैन । त्यो आफ्नै लोभमाथिको विजय हो । आफ्नै क्रोधमाथिको विजय हो । आफ्नै अहंकारमाथिको विजय हो ।

आत्मसंयमले इच्छालाई नष्ट गर्दैन । इच्छालाई मर्यादित बनाउँछ । यसले शक्तिलाई जिम्मेवार बनाउँछ । यसले स्वतन्त्रतालाई अनुशासनसँग जोड्छ । व्यक्तिको यही आन्तरिक अनुशासन समाजको नैतिक पूँजी बन्छ ।

सूर्यको प्रकाश फैलिँदै थियो । मैले मानिसहरूको आवतजावत देखेँ । प्रत्येक अनुहार फरक थियो । प्रत्येक जीवनको कथा फरक थियो । तर सबैका आँखामा आशा थियो । सबैका मनमा पीडा थियो । सबैको जीवनमा सुख र दुःख थिए ।

त्यसपछि मलाई श्रीकृष्णको समदृष्टिको शिक्षा सम्झना भयो ।

मानिसले भिन्नतालाई स्वाभाविक रूपमा स्वीकार गर्न किन सक्दैन ? जातिका आधारमा किन विभाजन गर्छ ? धर्मका आधारमा किन घृणा फैलाउँछ ? भाषाका आधारमा किन दूरी बढाउँछ ? विचार नमिलेको कारण किन शत्रुता पाल्छ ?

भिन्नता समस्या होइन । भिन्नताप्रतिको असहिष्णुता समस्या हो ।

समदृष्टि भनेको सबै मानिसको विचार समान हुनु होइन । सबैको मानवीय गरिमा समान हुनु हो । असहमति रहन सक्छ । संवाद पनि रहन सक्छ । विचार फरक हुन सक्छ । तर सम्मान हराउनु हुँदैन ।

श्रीकृष्णको भक्तियोगमा द्वेषरहितता, मैत्री र करुणाको विशेष महत्त्व छ । “अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।” यसले मलाई सम्झाउँछ—मानवता कुनै एउटा भूगोलको सम्पत्ति होइन । करुणा कुनै एउटा समुदायको पहिचान होइन । शान्ति कुनै एउटा राष्ट्रको विशेषाधिकार होइन ।

विश्वलाई हतियारले सुरक्षित बनाउन खोजिएको छ । तर भयले स्थायी शान्ति दिन सक्दैन । शक्ति आवश्यक हुन सक्छ । तर शक्तिलाई विवेकले निर्देशित गर्नुपर्छ । कानुन आवश्यक छ । तर कानुनसँग न्याय पनि हुनुपर्छ । विकास आवश्यक छ । तर विकासमा मानवीय गरिमा पनि सुरक्षित हुनुपर्छ ।

समदृष्टिले यही सन्तुलन सिकाउँछ । अरूको दुःखलाई आफ्नै संवेदनाको विषय बनाउँछ । परपीडालाई सामान्य ठान्न दिँदैन । कमजोरको आवाज सुन्न प्रेरित गर्छ । यही विश्वशान्तिको मानवीय आधार हो ।

मलाई ज्ञानको वास्तविक अर्थबारे सोच्न मन लाग्यो । ज्ञान भनेको सूचना सङ्कलन मात्र होइन । प्रमाणित तथ्य बुझ्नु मात्र पनि होइन । ज्ञानले मानिसलाई प्रश्न गर्न सिकाउनुपर्छ । आफ्नै धारणाको परीक्षण गर्न सिकाउनुपर्छ । सत्य र भ्रमबीच भेद गर्न सिकाउनुपर्छ ।

आज सूचना सर्वत्र छ । तर विवेक सधैँ सर्वत्र छैन । प्रविधि तीव्र छ । तर नैतिक निर्णय सधैँ परिपक्व छैन । मानिसले धेरै कुरा जान्दछ । तर आफूले जानेको कुरा कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने प्रश्नमा चुक्न सक्छ ।

ज्ञान अहंकारको स्रोत बन्यो भने त्यो अधुरो हुन्छ । ज्ञानले विनम्रता जन्मायो भने त्यो जीवनोपयोगी हुन्छ । ज्ञानले करुणा बढायो भने त्यो मानवतामुखी हुन्छ । ज्ञानले अन्याय चिन्न सिकायो भने त्यो रूपान्तरणकारी हुन्छ ।

प्रशासनमा ज्ञानको अर्थ तथ्यमा आधारित निर्णय हो । कानुनको सही व्याख्या हो । नीतिको दूरदर्शी निर्माण हो । नागरिकको आवश्यकताको पहिचान हो । परिणामको मूल्याङ्कन हो ।

ज्ञानविहीन शक्ति खतरनाक हुन्छ । विवेकविहीन प्रविधि पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ । त्यसैले विकासको गति मात्र होइन, त्यसको दिशा पनि महत्त्वपूर्ण छ ।
मलाई लाग्यो, साँचो ज्ञानले मानिसलाई ठूलो देखाउने होइन । जिम्मेवार बनाउने हो । अरूलाई दबाउने होइन । सत्यको पक्षमा उभिन सक्ने बनाउने हो ।

मेरो यात्रा अझ भित्री हुँदै गयो । मैले भक्तिको अर्थबारे विचार गरेँ ।

भक्ति केवल कर्मकाण्ड होइन । केवल शब्दको उच्चारण होइन । केवल बाहिरी आडम्बर पनि होइन । भक्ति अहंकारलाई परिष्कृत गर्ने साधना हो । आफ्नो जीवनलाई उच्चतर नैतिक उद्देश्यसँग जोड्ने भावना हो ।

मानिस आफूलाई मात्र केन्द्रमा राख्छ । त्यतिबेला स्वार्थ बढ्छ । आफूलाई व्यापक अस्तित्वको अंश ठान्छ । त्यतिबेला उत्तरदायित्व जाग्छ ।

मन्दिरमा दीप बाल्नु राम्रो हो । तर कसैको जीवनमा आशाको दीप बाल्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । प्रार्थना गर्नु राम्रो हो । तर पीडितको पीडा सुन्नु पनि प्रार्थनाको भावसँग जोडिन्छ । धर्मको कुरा गर्नु राम्रो हो । तर अन्यायविरुद्ध उभिनु धर्मको व्यावहारिक परीक्षा हो ।

सार्वजनिक स्रोतको संरक्षण गर्नु पनि नैतिक साधना हो । सेवाग्राहीलाई सम्मान गर्नु पनि मानवीय धर्म हो । कमजोरलाई सहयोग गर्नु पनि करुणाको अभिव्यक्ति हो । आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नु पनि समर्पण हो ।

मैले अनुभव गरेँ, भक्तिले मानिसलाई संसारबाट अलग गर्दैन । उसलाई संसारप्रति बढी संवेदनशील बनाउँछ । यसले कर्ममा अर्थ थप्छ । सम्बन्धमा आत्मीयता थप्छ । जीवनमा विनम्रता थप्छ ।

त्यसपछि श्रीकृष्णको अर्को उद्घोष मेरो मनमा गुञ्जियो—“यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।”

जब धर्मको ह्रास हुन्छ, तब धर्मको पुनःस्थापनाको आवश्यकता हुन्छ ।

मैले यसको अर्थ वर्तमान जीवनसँग जोडेर हेरेँ । धर्मको अर्थ यहाँ केवल धार्मिक पहिचान होइन । सत्य, न्याय, कर्तव्य र नैतिक मर्यादाको व्यापक बोध पनि हो ।

जहाँ भ्रष्टाचार छ, त्यहाँ इमानदारीको साहस चाहिन्छ । जहाँ अन्याय छ, त्यहाँ न्यायको पक्षमा उभिने विवेक चाहिन्छ । जहाँ घृणा छ, त्यहाँ संवादको संस्कृति चाहिन्छ । जहाँ निराशा छ, त्यहाँ आशाको अभ्यास चाहिन्छ ।

परिवर्तनका लागि सधैँ कुनै चमत्कार पर्खनुपर्छ भन्ने छैन । परिवर्तन हाम्रो निर्णयबाट शुरु हुन सक्छ । हाम्रो व्यवहारबाट शुरु हुन सक्छ । हाम्रो संस्थागत संस्कारबाट शुरु हुन सक्छ ।

शासनमा पारदर्शिता चाहिन्छ । प्रशासनमा निष्पक्षता चाहिन्छ । राजनीतिमा उत्तरदायित्व चाहिन्छ । अर्थतन्त्रमा न्याय चाहिन्छ । समाजमा सहिष्णुता चाहिन्छ । विकासमा प्रकृतिप्रतिको संवेदनशीलता चाहिन्छ ।

यिनै मूल्य आधुनिक जीवनमा धर्मका व्यावहारिक अभिव्यक्ति हुन् ।

यहीँनेर मेरो चिन्ता कवितातर्फ मोडियो । कवि आखिर किन लेख्छ ? के ऊ शब्दको सजावटका लागि लेख्छ ? के ऊ प्रशंसाको खोजीमा मात्र लेख्छ ? के कविता मनोरञ्जनको वस्तु मात्र हो ?

मलाई लाग्छ, कवि मानिसभित्रको मानिस खोज्छ । ऊ मौन पीडालाई आवाज दिन्छ । ऊ सत्ताले नसुनेको सत्य बोल्छ । ऊ समाजले बिर्सिएको करुणा सम्झाउँछ । ऊ समयको अनुहारमा देखिएका दरारहरू पहिचान गर्छ ।

श्रीकृष्णको चिन्तनले कविलाई पनि प्रश्न गर्छ । तिम्रो शब्दले मानिसलाई जोड्छ कि तोड्छ ? तिम्रो कविताले विवेक जगाउँछ कि घृणा फैलाउँछ ? तिम्रो लेखनले पीडितको आवाज सुन्छ कि शक्तिशालीको प्रशंसा मात्र गर्छ ?
कविता पनि कर्म हो । शब्द पनि उत्तरदायित्व हो । कलम पनि चेतनाको साधन हो ।

कविले अन्याय देख्दा मौन बस्नु हुँदैन । तर आक्रोशलाई अन्धो घृणामा बदल्नु पनि हुँदैन । उसले प्रश्न गर्नुपर्छ । तर प्रश्नसँग संवेदना पनि हुनुपर्छ । उसले विद्रोह गर्नुपर्छ । तर विद्रोहमा मानवताको उज्यालो पनि हुनुपर्छ ।

कविताले मानिसलाई देवता बनाउन सक्दैन । तर मानिसभित्रको पशुत्वमाथि प्रश्न उठाउन सक्छ । कविताले युद्ध तत्काल रोक्न नसक्ला । तर युद्धलाई जन्माउने घृणाको मनोविज्ञान उजागर गर्न सक्छ । कविताले समाज एकै रातमा बदल्न नसक्ला । तर परिवर्तनको चेतना जगाउन सक्छ ।

यहीँ मैले कृष्णको कर्मयोग र कविको सिर्जनशीलताबीच गहिरो सम्बन्ध देखेँ । दुवैको सार जिम्मेवार कर्म हो । दुवैको शक्ति जागृत चेतना हो । दुवैको लक्ष्य अन्धकारबीच सम्भावनाको उज्यालो खोज्नु हो ।

अब सूर्य माथि उठिसकेको थियो । बिहानको शीतलता बिस्तारै हराउँदै थियो । म आफ्नो यात्राको अन्त्यतिर आइपुगेको थिएँ । बाटो उही थियो । संसार उही थियो । तर मेरो दृष्टि बदलिएको थियो ।

मैले बुझ्न थालेँ—विश्वकल्याण कुनै अमूर्त सपना मात्र होइन । यसको शुरुवात दैनिक जीवनबाट हुन्छ । सत्य बोल्ने निर्णयबाट हुन्छ । अन्याय नगर्ने सङ्कल्पबाट हुन्छ । अरूको पीडा बुझ्ने संवेदनाबाट हुन्छ । आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने इमानदारीबाट हुन्छ ।

आत्मज्ञानले दृष्टि बदल्छ । कर्मयोगले व्यवहार बदल्छ । ज्ञानयोगले विवेक परिष्कृत गर्छ । भक्तियोगले हृदयमा विनम्रता जगाउँछ । समदृष्टिले मानवतालाई जोड्छ ।

यी अलग–अलग मार्ग मात्र होइनन् । यी नैतिक जीवनका परस्परपूरक आधार हुन् ।

म फेरि अर्जुनलाई सम्झन्छु । उनी प्रश्न गर्छन् । कृष्ण उत्तर दिन्छन् । तर कृष्णको उद्देश्य अर्जुनको विवेकलाई निष्क्रिय बनाउनु होइन । उनलाई सत्य बुझ्न सक्षम बनाउनु हो । निर्णयको जिम्मेवारी ग्रहण गर्न प्रेरित गर्नु हो ।

यही गीताको गहिरो शिक्षा हो । अन्धअनुकरण होइन । विवेकपूर्ण कर्म। पलायन होइन । जिम्मेवार सहभागिता । अहंकार होइन । आत्मबोध । विभाजन होइन । समदृष्टि ।

आज पनि हाम्रो समाजमा अनेक कुरुक्षेत्र छन् । प्रशासनमा छन् । राजनीतिमा छन् । परिवारमा छन् । समाजमा छन् । आफ्नै मनभित्र छन् ।
हामीले आफ्नो अर्जुनलाई चिन्नुपर्छ । आफ्नो संशयलाई स्वीकार गर्नुपर्छ । आफ्नो कृष्ण अर्थात् विवेकको आवाज सुन्नुपर्छ ।

मलाई अन्ततः यही अनुभूति भयो—कृष्णको युगान्तकारी चिन्तनको सार कुनै एउटा युगमा सीमित छैन । यो मानव चेतनाको निरन्तर यात्रा हो । यसको लक्ष्य केवल व्यक्तिगत मुक्ति होइन । न्यायपूर्ण समाज, करुणामय सम्बन्ध र शान्तिपूर्ण विश्वको निर्माण पनि हो ।

आत्मज्ञानले आफूलाई चिनाउँछ । निष्काम कर्मले कर्तव्य सिकाउँछ । भक्तिले अहंकार पगाल्छ । समदृष्टिले मानवतालाई जोड्छ । अनि विवेकले जीवनलाई सही दिशा दिन्छ ।

शायद यही नै श्रीकृष्णको दिव्य चिन्तनको विश्वकल्याणकारी सन्देश हो । र यही यात्राको पहिलो पाइला बाहिर होइन, आफ्नै अन्तरात्मामा चाल्नुपर्छ ।